Çocukken otomobil sahibi olmanın yolu biraz da gazeteden geçiyor sanıyordum.
Gazeteyi alacaksınız, kuponları biriktireceksiniz, gerisi gelecek. Tabak, tencere, ansiklopedi derken bir yerde otomobil de vardı. Çocuk aklımla kampanyanın şartlarından çok otomobilin resmine bakıyordum. Küçük yazılar zaten yetişkinlerin uğraşması gereken şeylerdi.
1983 doğumluyum. O kuponları, Turbo sakızlarından çıkan araba resimlerini, biriktirdiğim Hugo dergilerini hatırlıyorum. Bir şeyleri tamamlamak önemliydi. Eksik sayı bulunacak, koleksiyon bitecek, beklenen şey sonunda bizim olacaktı.
Bugün dijital para, Bitcoin ve yatırım fonları konuşulurken bazen o günler geliyor aklıma. Kupon biriktirmekle yatırım yapmak aynı şey değil, biliyorum. Ama “Biraz daha beklersen hayatında bir şey değişecek” duygusu tanıdık.
Yalnız artık çocuk değiliz. Beklediğimiz şey de her zaman otomobil değil. Kimi insan ev alabilmeyi düşünüyor, kimi birikiminin erimemesini, kimi de önümüzdeki ayı biraz daha rahat geçirmeyi.
Finansın geleceğini anlatan sunumlarda bunların hepsi pek şık görünüyor. Dijital cüzdanlar, yeni ödeme sistemleri, blokzincire taşınan fonlar… Benim aklım ise daha sıradan sorulara gidiyor: İçeride ne var? Benim olan ne? Bir sorun çıkarsa kime ulaşacağım?
Bir de şu var: Bu kadar yenilik arasında neden güven hâlâ eski usul aranıyor?
Market fişi parti rozeti taşımıyor
Merkez Bankası, 12 Kasım 2026’da yıl sonu enflasyon tahminini yüzde 29,5’e yükseltti. Bu rakam yıl sonunda gerçekleşmiş enflasyon değil; yıl sonuna ilişkin güncellenmiş tahmin. İkisini birbirine karıştırmadan konuşmak gerekiyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Ekonomik tahminler değişebilir. Varsayımlar değişir, beklenmedik gelişmeler olur. Fakat vatandaşın hesabı biraz başka türlü işliyor. Geçen ay yaptığı alışverişi yeni varsayımlarla yeniden yapamıyor. Ödediği para ödenmiş, eksilen birikim eksilmiş oluyor.
Ben market fişinin bütün ekonomik verilerin yerine geçeceğini düşünmüyorum. Ama ekonomik veriler konuşulurken market fişinin küçümsenmesine de itiraz ediyorum. İnsan, evinin hesabını yaparken yanlış bir şey yapmış olmuyor.
Ekonomi tartışmasında beni asıl yoran, aynı sorunun soranı değişince başka bir anlama gelmesi. Bir kişi “Alım gücüm azaldı” dediğinde haklı bir vatandaş, başka biri dediğinde memleketin moralini bozan unsur oluveriyor. Soruyu değerlendirmeden önce soranın siyasi siciline bakacaksak, ekonomiden çok aidiyet konuşuyoruz demektir.
Bir ülkeyi sevmekle o ülkede uygulanan her ekonomi politikasını doğru bulmak aynı şey değil. Birikimini korumaya çalışan insanın önüne de önce vatan sevgisi sınavı koymamak gerekir. Adam belki sadece çocuğunun okul masrafını düşünüyor.
“Biraz sabır” makul bir talep olabilir. Fakat ne için, ne kadar ve hangi sonuç beklenerek? Sabır isteyenin bu sorulara cevap vermesi de makul bir beklenti.
Kenarda birikimi olan insan beklerken başka şeyler yapabilir. Ayın sonunu hesaplayan insanın bekleyişine ise faturalar da katılıyor. Onların sabır konusunda pek esnek olduğunu söyleyemeyiz.
Başlıktaki “yerli ve millî sabır” biraz buradan geliyor. Vatandaşın dayanıklılığını takdir etmek güzel de ekonomik planın eksik kalan kısmını sürekli onun dayanıklılığıyla tamamlamamak lazım.
Bankayı aradan çıkardık, fonunu aldık
Bitcoin’in 2008’deki ilk duyurusunda, güvenilir bir üçüncü tarafa ihtiyaç duymadan taraflar arasında elektronik ödeme yapılabilmesi anlatılıyordu. Bir finansal kuruluşu zorunlu aracı olarak kullanmama fikri, sistemin temel meselelerinden biriydi. Metzdowd
Bugün Bitcoin fiyatına, geleneksel yatırım hesaplarından alınabilen borsada işlem gören ürünlerle de erişilebiliyor. Bu yolda yatırımcı kendi cüzdanında Bitcoin tutmak yerine ilgili ürünün payını alıyor. Özel anahtar ve saklama işlerini doğrudan yönetmesi gerekmiyor; fakat Bitcoin’in fiyat dalgalanması yatırımına yansımaya devam ediyor. Yatırımcı.gov
İşin insanı gülümseten tarafı burada. Aracısız işlem fikrinden yola çıkıp aracının ürününü alıyoruz.
Bu, Bitcoin ağının bir banka ürününe dönüştüğü anlamına gelmiyor. Ağ ayrı, ona yatırım yapmak için seçilen yol ayrı. Ayrıca bu tercihi yapan insanı küçümsemek de anlamsız. Herkes kendi birikiminin teknik sorumlusu olmak istemeyebilir.
Bilgi işlemle uğraşan biri olarak, kontrolün insanda olmasının her zaman konforlu olmadığını anlayabiliyorum. Kontrol, sorumluluğuyla birlikte geliyor. Bazı insanlar onu üstlenmek ister, bazıları tanıdığı bir kuruma bırakmayı tercih eder.
Aracısız finans fikrine gönülden bağlı olup şifreyi unutunca arayacak bir numara istemek de gayet insani. İnsan ihtiyaçları, teknoloji manifestolarından biraz daha karışık.
Dünyanın büyük finans kuruluşları da bu alanın dışında durmuyor. J.P. Morgan Asset Management, 13 Mayıs 2026’da Ethereum üzerinde ikinci tokenlaştırılmış para piyasası fonunu duyurdu. Fonun yatırımları arasında ABD Hazine menkul kıymetleri ve bunlarla veya nakitle tamamen teminatlandırılmış gecelik repo işlemleri bulunuyor. JPMorgan
Burada ince ama önemli bir fark var: Bu, Bitcoin’e yatırım yapan bir fon değil. Geleneksel varlıklara yatırım yapan fonun paylarının blokzincirde temsil edilmesi. Teknoloji değişiyor; yatırımın içeriğini ayrıca okumak gerekiyor.
Dolayısıyla “Blokzincirdeymiş” cümlesi tek başına fazla bir şey anlatmıyor. Ben önce içinde ne olduğunu öğrenmek isterim. Ambalajın teknolojik olması, içeriği inceleme zahmetinden kurtarmıyor.
Komşu kazanmış; bizim kiradan haberi var mı?
Bir yatırım sohbeti düşünün. Birisi bir fonun adını söylüyor, diğeri geçen ayki kazancını anlatıyor. Sonra o tanıdık cümle geliyor:
“Ben sana söylemiştim.”
Bu cümlenin getirisini hesaplamak zor. Söyleyenin haklılığı artıyor, dinleyenin huzuru azalıyor.
Böyle bir konuşmada insanın aklına önce “Ben neden almadım?” geliyor. “O kişi ne kadar risk alabiliyordu, bu paraya ne zaman ihtiyaç duyacaktı, başka nerede kaybetti?” soruları daha sonra yetişiyor. Bazen hiç yetişemiyorlar.
Oysa birinin yıllarca dokunmayacağı parayla yaptığı yatırım, diğerinin iki ay sonra kullanacağı paraya uygun olmayabilir. Ekranda aynı ürünün adına bakıyor olabilirler; hayatlarında o paranın yaptığı iş farklı.
Fonların da içeriği ve riski aynı değil. Hisse senetlerine ağırlık veren bir fonla para piyasası araçlarına yatırım yapan fonu yalnızca son getiri sırasına bakarak karşılaştırmak yetersiz kalır. SPK’nın rehberinde, yatırımcı bilgi formu ve izahname üzerinden portföyün, risklerin, giderlerin ve alım-satım koşullarının incelenmesi gerektiği açıkça anlatılıyor. https://spk.gov.tr
İzahname kelimesinin kendisi bile insanı biraz yoruyor, kabul. Arkadaşın anlattığı daha canlı; grafiği de yeşil. Ama sizin paraya ihtiyaç duyacağınız gün, arkadaşınızın heyecanından bağımsız gelecek.
Bu konuda Türkiye’ye özgü bir kusur bulmuş gibi davranmayı da doğru bulmuyorum. Başkasının kazandığını görünce geride kaldığını hissetmek için Türkçe konuşmak gerekmiyor.
Uluslararası Ödemeler Bankasının 2023’te yayımladığı, 2015–2022 verilerini inceleyen araştırma buna ilişkin çarpıcı bir örnek sunuyor: Terra/Luna çöküşü ve FTX iflası sonrasında büyük ve daha deneyimli yatırımcılar satış yaparken küçük yatırımcıların alım yaptığı görülüyor. Bu, bugünün her işlemini açıklamaz; ama piyasaya herkesin aynı bilgiyle ve aynı imkânlarla girmediğini hatırlatır. Bank for International Settlements
Yine de para kaybeden insanı yalnızca açgözlülükle açıklamak bana kolaycılık gibi geliyor. Bazen insan büyük servet peşinde değildir; küçük birikiminin eksilmesinden korkuyordur. O korkunun üstüne bir de “Herkes kazanıyor” duygusu eklendiğinde, düşünmek için ayırması gereken süreyi kısaltabilir.
Burada reklamı yapanın, ürünü anlatanın ve kuralları koyanın da sorumluluğu var. Her şey bittikten sonra bütün yükü “Okusaydın” diye kullanıcıya bırakmak yeterli değil.
Elbette okuyacağız. Fakat okunması gereken şeyin bulunabilir, anlaşılır ve reklam kadar görünür olması da lazım.
Dijital para deyince hepsini aynı cüzdana koymayalım
Bitcoin, stablecoin, yatırım fonu ve dijital Türk lirası aynı sohbetin içinde geçiyor. Bu, aynı şey oldukları anlamına gelmiyor.
Bitcoin’in fiyatı dalgalanıyor. Stablecoin ise genellikle dolar gibi bir referansa karşı değerini sabit tutmayı amaçlıyor. Burada “amaçlıyor” kelimesini atlamamak gerek. Değerin nasıl korunduğu, hangi varlıklarla desteklendiği ve kullanıcıya nasıl geri ödeme yapılabildiği önemli. İngilizce adında istikrar bulunması, tek başına istikrar garantisi sayılmıyor. bankofengland.co.uk
Yatırım fonunda ise bir portföyün katılma payını alıyorsunuz. Fonun neye yatırım yaptığı, maliyeti ve işlem koşulları var. Onu sırf bankacılık uygulamasında görüyoruz diye mevduatla aynı kabul edemeyiz. https://spk.gov.tr
Dijital Türk lirası başka bir konu. TCMB, bunu Türk lirasından ayrı bir para birimi olarak değil, onun dijital biçimi olarak tanımlıyor. Dolayısıyla “Türkiye’nin Bitcoin’i geliyor, erken giren kazanır” mantığıyla yaklaşılacak bir şey değil. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Dijital lira üzerine benim merakım fiyat tahmini değil. Nasıl kullanılacağı, mahremiyetin nasıl korunacağı, hata yaptığımda ne olacağı ve gerektiğinde kime ulaşacağım.
Bir ödeme sisteminin yenilenmesini önemserim. Ama paranın biçiminin değişmesiyle geçim meselesinin çözülmesini birbirine karıştırmam. Cüzdanın daha gelişmiş olması, içine koyabildiğimiz tutarı kendiliğinden artırmıyor.
Türkiye açısından yeni teknolojiyi tartışırken bu ayrımı korumamız gerekiyor. Teknolojiyi küçümsemeyelim; ona çözmek için tasarlanmadığı dertleri de yüklemeyelim.
“Bizden biri” yetki belgesi yerine geçmiyor
Çocukken biriktirdiğim Hugo dergilerini kız kardeşim benden habersiz bir başkasına vermişti. Dergiler benimdi, koleksiyon bendeydi, fakat kontrol sandığım kadar bende değilmiş.
O yaşta bunu böyle ifade etmiyordum tabii. Dergilerimi istiyordum.
Şimdi varlıkların nerede tutulduğunu, kimin hangi işlemi yapabildiğini konuşurken bazen o olay geliyor aklıma. Bir şeye sahip olduğunu bilmekle onu kontrol edebilmek arasında fark olabileceğini, finansal ürünlerden çok önce öğrenmişim.
Yatırım yaparken de “Benim hesabımda görünüyor” demekle bütün sorular bitmiyor. Saklama nasıl yapılıyor? Kuruluş hangi yetkiye sahip? Para çekme koşulları ne? Uyuşmazlık çıkarsa başvurulacak yer neresi?
Türkiye’de bu konuda dikkat çekici bir ayrıntı var. SPK, geçici “Faaliyette Bulunanlar Listesi”nde yer almanın, kuruluşun ilgili mevzuat uyarınca yetkilendirildiği anlamına gelmediğini belirtiyor. Yani resmî sayfada bir isim görmek yetmiyor; o ismin hangi açıklamanın altında yer aldığını da okumak gerekiyor. https://spk.gov.tr
Finansal İstikrar Kurulunun 11 Kasım 2026 tarihli Türkiye değerlendirmesi de iki tarafı birlikte söylüyor: Kripto varlıkların düzenlenmesi ve denetlenmesinde ilerleme var; stablecoin’ler, denetim, yaptırım ve sınır ötesi iş birliği gibi alanlarda ilave adımlara ihtiyaç da var. Financial Stability Board
Bu raporu yalnızca övgü ya da yalnızca eleştiri çıkarmak için okumak yerine, neyin yapılmış, neyin eksik olduğunu anlamak daha faydalı.
Ben güven meselesinde siyasi yakınlığı da aynı yere koyuyorum. Bir kuruluşun yöneticisiyle benzer düşünmek, o kuruluşun risklerini ortadan kaldırmaz. Sevdiğim bir ismin reklamda bulunması da sözleşmedeki eksikliği tamamlamaz.
“Bizim adam” olabilir. Ben yine de yetkisini bilmek isterim.
Bunun güvensizlik olarak görülmesine de gerek yok. İlişkiyi tanışıklığa değil açık kurallara dayandırmak, hem kullanıcıyı hem düzgün çalışan kurumu korur. Her sorunun cevabı “Bize güvenin” olursa, ortada inceleyebileceğim pek bir şey kalmıyor.
Beş dakikalık işi kırk beş dakikada yapan çocuk
Osmancık’taki ilkokul yıllarımda nöbetçi olduğumda öğretmenlerin bardaklarını yıkar, sobaya kömür doldururdum. Bu işleri yaptığımız bölüm okul binasının dışındaydı. Bardakları soğuk suyla yıkardım.
Engelim nedeniyle başka bir çocuğun belki beş dakikada tamamladığı iş benim kırk beş dakikamı, bazen daha fazlasını alırdı. Üşürdüm, zorlanırdım ama yapardım.
Bu anıyı anlatırken aklımda bir başarı hikâyesi yok. Sadece aynı işi yapabilmenin, aynı sürede yapabilmek anlamına gelmediğini biliyorum.
Dijital finansın erişilebilirliği de biraz buradan ilgilendiriyor beni.
Bir uygulama bütün kullanıcıların aynı hızda okuyacağını, aynı rahatlıkla dokunacağını ve aynı sürede karar vereceğini varsayarsa ne olacak? İşlem yetişmediğinde ekranda kullanıcının başarısız olduğu yazabilir. Oysa süreyi belirleyen kullanıcı değil.
W3C’nin erişilebilirlik açıklamalarında, görme, el becerisi veya bilişsel farklılıklar nedeniyle bazı kullanıcıların işlemler için daha fazla zamana ihtiyaç duyabileceği belirtiliyor. Uygun durumlarda süreyi ayarlama veya uzatma imkânı sağlanması bunun için önemli. W3C
Ben güvenlik önlemleri kaldırılsın demiyorum. Güvenlikle erişilebilirliğin birbirinin düşmanı gibi ele alınmasına itiraz ediyorum.
Bir doğrulama yöntemi bir kullanıcı için kolayken başka biri için engel olabilir. Alternatif yöntemler, parola yöneticilerinin kullanılabilmesi veya doğrulama kodunu kopyalayıp yapıştırabilmek gibi destekler, güvenli girişin daha fazla kişi tarafından yapılabilmesini sağlar. W3C’nin erişilebilir kimlik doğrulama yaklaşımı da bu tür seçenekleri ele alıyor. W3C
“Yapamıyorsan bir yakınından yardım al” cevabı her durumda yeterli değil. Konu benim param ve özel bilgilerim olduğunda, başkasına ihtiyaç duymadan işlem yapabilmek isterim. Yardım istemek bir seçenek olsun; kötü tasarlanmış uygulamanın mecbur bıraktığı yöntem değil.
Bunun yalnızca engelli kullanıcılara yönelik bir ayrıntı olarak görülmesi de eksik. İnsan her zaman aynı koşullarda işlem yapmıyor. Yoruluyor, yaşlanıyor, geçici olarak hareket etmekte zorlanabiliyor. Tasarım yapılırken hayal edilen o hızlı, dikkatli ve hiç hata yapmayan kullanıcıya gerçek hayatta pek rastlanmıyor.
Benim çocukluğumda bazı işler kırk beş dakika sürüyordu. Bugün bir uygulama daha baştan süreyi daraltıp sonra da “Kullanıcı tamamlayamadı” diyorsa, eski sorunu yeni ekrana taşımış oluyoruz.
Finansal özgürlükten söz ederken burayı atlayamayız. Kendi paramı başkasına şifremi vermeden yönetebilmem, benim için özgürlüğün gayet somut bir karşılığı.
Peki güvenin kuru kaç?
Güven meselesine yalnızca vatandaş tarafından bakılmasından hoşlanmıyorum.
Vatandaş ekonomiye güvenecek, kuruma güvenecek, uygulamaya güvenecek, geleceğe güvenecek. Peki karşılığında ne görecek?
Benim beklentim olağanüstü değil. Bir ürünün ne olduğunu anlayabilmek, maliyetini öğrenebilmek, hata yaptığımda bunu fark edebilmek, sorun yaşadığımda muhatap bulabilmek. Bir de soru sorduğum için bilgisiz, sabırsız veya kötü niyetli ilan edilmemek.
Kurumlardan hiç hata yapmamalarını beklemek gerçekçi olmayabilir. Fakat hatayı kabul etmelerini, açıklamalarını ve düzeltmelerini beklemek gayet gerçekçi. Kamu yönetimi için de şirketler için de aynı şeyi düşünüyorum.
Güven, yalnızca bizim göstermemiz gereken iyi niyet değil. Karşı tarafın davranışlarıyla oluşan bir şey. Söylenenle yapılan birbirini tuttuğunda artıyor; aradaki farkı sürekli vatandaşın sabrı kapatmaya çalıştığında yoruluyor.
Teknolojiye karşı değilim. Doğru kullanıldığında hayatı kolaylaştırdığına inanıyorum. Bitcoin’i, fonları, dijital Türk lirasını veya yeni ödeme sistemlerini de aynı soruyla değerlendiriyorum: Ne işe yarıyor, hangi sorunu çözüyor, karşılığında hangi sorumluluğu getiriyor?
Bana kalırsa sokaktaki insanı ilgilendiren mesele de büyük ölçüde bu. Finansın geleceğinin ne kadar parlak anlatıldığı değil, kendi hayatında neyi değiştireceği.
Çocukken gazete kuponunun küçük yazılarına bakmadan otomobilin resmine dalardım. Artık küçük yazıları okumak istiyorum. Yalnız yazan da zahmet edip anlaşılır yazsın.
İnsan biraz para biriktirmek için ekonomist, hukukçu, yazılımcı ve bir miktar da medyum olmak zorunda kalmamalı.
Para dijitalleşsin. Sabrederiz de.
Ama neyi, neden ve ne kadar beklediğimizi bilelim.